ยาหม่องเข้าตา แสบตามาก ต้องทำอย่างไร? วิธีล้างตาให้ปลอดภัย

คำตอบสั้นๆ: เมื่อยาหม่องเข้าตา สิ่งแรกที่ต้องทำคือห้ามขยี้ตา ให้ล้างตาด้วยน้ำสะอาดหรือน้ำเกลือล้างตาทันที โดยก้มหน้าให้น้ำไหลผ่านดวงตาจากหัวตาไปหางตา ล้างต่อเนื่องหลายนาทีจนรู้สึกแสบลดลง ถอดคอนแทกต์เลนส์ออกถ้าใส่ไว้ หลีกเลี่ยงการใช้น้ำยาหยอดตาที่ไม่ได้มีไว้ล้างตา และหากหลังล้างแล้วยังแสบ ตาแดง หรือมองเห็นไม่ชัด ควรพบจักษุแพทย์เพื่อตรวจประเมิน

ทำไมยาหม่องเข้าตาจึงแสบรุนแรงกว่าที่คิด

เยื่อบุตาและเยื่อบุเปลือกตาเป็นเนื้อเยื่อที่บางและบอบบางมาก เต็มไปด้วยเส้นเลือดฝอยและปลายประสาทรับความรู้สึกจำนวนมาก เมื่อเทียบกับผิวหนังตามแขนขาที่มีชั้นหนังกำพร้าปกป้องหลายชั้น ดวงตาจึงตอบสนองต่อสิ่งแปลกปลอมได้ไวกว่าและรุนแรงกว่ามาก

ยาหม่องสมุนไพรแทบทุกสูตรมีส่วนผสมที่ให้ความรู้สึกเย็นซ่าและร้อนวูบ เช่น เมนทอล การบูร พิมเสน และน้ำมันหอมระเหยจากสมุนไพร เมื่อสารเหล่านั้นสัมผัสกับเยื่อบุตาโดยตรง จึงกระตุ้นปลายประสาทอย่างเฉียบพลัน เกิดอาการแสบร้อน น้ำตาไหล และรู้สึกเหมือนมีอะไรอยู่ในตา

อีกปัจจัยที่ทำให้อาการหนักคือความเข้มข้น ยาหม่องถูกผลิตมาให้ใช้กับผิวหนังภายนอก จึงมีเนื้อครีมหรือขี้ผึ้งที่เข้มข้น ไม่ได้เจือจางสำหรับดวงตา แม้เพียงเศษเล็กๆ ที่ติดปลายนิ้วแล้วเผลอไปขยี้ตาก็เพียงพอที่จะทำให้แสบได้ทันที

โดยทั่วไปอาการที่พบได้แก่ แสบตา น้ำตาไหลมาก เปลือกตาแดงหรือบวมเล็กน้อย และตามัวชั่วคราวจากน้ำตาที่เคลือบผิวตา อาการเหล่านี้ส่วนใหญ่เป็นปฏิกิริยาระคายเคืองเฉพาะที่ แต่ถ้าล้างออกไม่ทันหรือล้างไม่ทั่ว สารจะยังค้างอยู่และทำให้แสบต่อเนื่องยาวนานขึ้น

ขั้นตอนปฐมพยาบาลล้างตาทันทีเมื่อยาหม่องเข้าตา

ขั้นแรกคือหยุดทุกอย่างที่กำลังทำอยู่ แล้วล้างมือให้สะอาดก่อน เพราะมือที่เปื้อนยาหม่องอาจป้ายสารเข้าดวงตาซ้ำหรือลามไปตาอีกข้างได้ จากนั้นให้ไปยังก๊อกน้ำหรือบริเวณที่มีน้ำสะอาดไหลพอใช้ ไม่ควรเสียเวลาหาสูตรล้างตาพิเศษก่อนล้าง

วิธีล้างที่ถูกต้องคือก้มหน้าลงเล็กน้อย เอียงศีรษะไปทางตาข้างที่แสบ แล้วให้น้ำไหลผ่านดวงตาจากมุมหัวตาไปหางตา หรือจากด้านในออกด้านนอก เพื่อไม่ให้สารที่ล้างออกแล้วไหลย้อนเข้าตาอีกข้าง ระหว่างล้างให้กระพริบตาเบาๆ เพื่อให้น้ำไหลเวียนทั่วผิวตาและขอบเปลือกตา

ควรล้างต่อเนื่องหลายนาที โดยทั่วไปแนะนำให้ล้างราว 15 นาที หรือจนกว่ารู้สึกว่าแสบลดลงอย่างชัดเจน ถ้ามีน้ำเกลือล้างตาหรือน้ำยาล้างตาโดยเฉพาะจะช่วยลดการระคายเคืองได้ดีกว่าน้ำประปาเล็กน้อย แต่ถ้าไม่มี น้ำสะอาดที่ไหลผ่านได้ก็ใช้ได้ทันที อย่ารอเพราะอาการจะยิ่งแสบ

กรณีที่ใส่คอนแทกต์เลนส์ไว้ ควรเริ่มล้างตาและถอดเลนส์ออกให้เร็วที่สุดเท่าที่ทำได้อย่างระมัดระวัง ไม่ดึงแรงๆ และเมื่อล้างเสร็จให้ทิ้งเลนส์คู่นั้นไป ไม่ควรนำกลับมาใส่ซ้ำ เพราะเลนส์อาจมีสารหลงเหลืออยู่และทำให้แสบซ้ำอีกครั้ง

สิ่งที่ไม่ควรทำเด็ดขาดเมื่อยาหม่องเข้าตา

ห้ามขยี้ตาหรือถูตาแรงๆ เป็นอันขาด เพราะการขยี้จะยิ่งกระจายสารให้ไปทั่วผิวตาและเข้าไปตามขอบเปลือกตา อีกทั้งอาจทำให้เยื่อบุตาถลอกและเกิดการอักเสบซ้ำเติมจากเดิมที่เป็นเพียงอาการระคายเคือง

ห้ามใช้ของเหลวอื่นๆ ที่ไม่ใช่ของสำหรับดวงตา เช่น น้ำอุ่นจัด น้ำร้อน แอลกอฮอล์ สบู่ แชมพู ยาสีฟัน น้ำยาล้างคอนแทกต์เลนส์ หรือน้ำมันอื่นๆ ล้างตา เพราะสารเหล่านั้นจะเพิ่มการระคายเคืองและเสี่ยงต่อการบาดเจ็บของเยื่อบุตา ไม่ควรหยอดน้ำยาหยอดตาชนิดอื่นที่ไม่มีข้อบ่งชี้ว่าใช้ล้างตาได้เช่นกัน

ห้ามทายาหม่องซ้ำบริเวณเดิมหรือบริเวณใกล้ตาเพื่อหวังให้อาการทุเลา เพราะจะยิ่งเพิ่มความเข้มข้นของสารระคายเคือง ไม่ควรใช้ผ้าขนหนูหรือสำลีเช็ดถูดวงตาแรงๆ และหากจำเป็นต้องปิดตา ให้ใช้ผ้าสะอาดนุ่มๆ ปิดเบาๆ เท่านั้น

ที่สำคัญคืออย่าปล่อยให้เวลาผ่านไปนานโดยยังไม่ได้ล้างตา เนื่องจากเป็นช่วงที่สารยังค้างอยู่บนเยื่อบุและทำให้แสบต่อเนื่อง การลงมือล้างทันทีคือสิ่งที่ช่วยได้ดีที่สุดและปลอดภัยที่สุด

หลังล้างตาแล้ว ดูแลดวงตาต่ออย่างไรให้หายแสบไว

หลังล้างตาจนอาการแสบลดลง ควรพักสายตาและหลีกเลี่ยงการเพ่งมองหน้าจอนานๆ รวมถึงลดการอยู่ในที่ที่มีแสงจ้าหรือลมแรง เพราะดวงตาที่ยังระคายเคืองจะไวต่อแสงและรู้สึกแสบง่ายกว่าปกติ การพักในที่แสงนวลจะช่วยให้ดวงตาคลายตัวเร็วขึ้น

การประคบเย็นช่วยให้รู้สึกสบายขึ้นได้ โดยใช้ผ้าสะอาดชุบน้ำสะอาดเย็น บิดให้หมาด แล้ววางปิดตาเบาๆ ชั่วครู่ ไม่ควรชุบน้ำอุ่นหรือน้ำแข็งโดยตรง และไม่ควรออกแรงกดทับดวงตา เพราะยิ่งไปกระตุ้นเนื้อเยื่อที่กำลังระคายเคือง

ระหว่างนี้ควรหลีกเลี่ยงเครื่องสำอางบริเวณดวงตา การทายาหม่องหรือสารที่มีกลิ่นฉุนอื่นๆ ในบริเวณใกล้ตา และหลีกเลี่ยงการใส่คอนแทกต์เลนส์จนกว่าดวงตาจะกลับมาปกติ รวมถึงหลีกเลี่ยงการว่ายน้ำในสระที่มีสารเคมีจนกว่าอาการจะหายดี

ให้สังเกตอาการของตัวเองอย่างสม่ำเสมอ ถ้าอาการค่อยๆ ดีขึ้นเป็นลำดับ แสบลดลง ตามัวน้อยลง และน้ำตาไหลน้อยลง ก็แสดงว่าดวงตากำลังฟื้นตัว แต่ถ้าไม่ดีขึ้นหรือแย่ลง สิ่งที่ควรทำคือพบจักษุแพทย์แทนการรอดูต่อที่บ้าน

สัญญาณเตือนที่ต้องพบจักษุแพทย์ทันที

แม้อาการแสบตาจากยาหม่องส่วนใหญ่จะดีขึ้นหลังล้างตา แต่มีบางสัญญาณที่บ่งบอกว่าควรได้รับการตรวจจากจักษุแพทย์ เช่น ยังแสบรุนแรงต่อเนื่องหลังล้างตามาแล้วหลายนาที มองเห็นไม่ชัดหรือตามัวลงชัดเจน ตามี redness มาก รู้สึกปวดตึกร่วมกับปวดศีรษะ หรือรู้สึกเหมือนมีเม็ดทรายขูดในตาตลอดเวลา

นอกจากนี้ หากเปลือกตาบวมจนปิดได้ยาก มีน้ำตาไหลหรือขี้ตาผิดปกติมากกว่าปกติ หรือมีอาการปวดที่ลุกลามไปรอบเบ้าตา ไม่ควรนิ่งนอนใจและไม่ควรลองล้างด้วยวิธีอื่นเพิ่มเองโดยไม่ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ

บางกลุ่มเสี่ยงควรพบแพทย์เร็วเป็นพิเศษ เช่น ผู้ที่ใส่คอนแทกต์เลนส์เป็นประจำ ผู้ที่มีประวัติโรคตาหรือเคยผ่าตัดตา ผู้ที่แพ้สารในผลิตภัณฑ์สมุนไพรง่าย และเด็กเล็กที่ยังบอกอาการได้ไม่ชัดเจน ผู้ปกครองควรสังเกตพฤติกรรม เช่น ขยี้ตาไม่หยุด หลับตาข้างเดียว หรือร้องไห้ผิดปกติ

ระหว่างเดินทางไปพบแพทย์ หากยังรู้สึกแสบและพอล้างต่อได้สะดวก ให้ล้างด้วยน้ำสะอาดต่อได้ และควรนำผลิตภัณฑ์ที่เข้าตาไปด้วย เพื่อให้แพทย์ทราบส่วนผสมที่เกี่ยวข้องและประเมินแนวทางดูแลได้เหมาะสมยิ่งขึ้น

วิธีป้องกันไม่ให้ยาหม่องเข้าตาซ้ำอีก

การป้องกันเริ่มจากล้างมือให้สะอาดทุกครั้งหลังทายาหม่อง และปิดฝาให้สนิททันทีหลังใช้ ไม่ควรใช้มือที่เปื้อนครีมยาหม่องไปเปิดฝา ปิดฝา หรือหยิบของอื่นต่อ เพราะครีมที่ติดมืออาจไปไม่ถึงแค่ตาของตัวเอง แต่ยังอาจติดไปถึงตาของคนในบ้านที่สัมผัสของเหล่านั้นต่อ

ขณะทาควรใช้ปริมาณเท่าที่จำเป็นและทาเฉพาะจุดที่ต้องการ ไม่ทาบริเวณขอบตา เปลือกตา หน้าผากใกล้คิ้ว หรือหางตา หากต้องการทาบริเวณขมับ ควรแตะปริมาณเล็กน้อยด้วยสำลีหรือไม้พันสำลี แล้วทาให้ห่างจากแนวตาให้มากที่สุด และหลีกเลี่ยงการขยี้ตาหรือเช็ดใบหน้าหลังทา

การวางผลิตภัณฑ์ให้พ้นมือเด็กเป็นเรื่องสำคัญ เพราะเด็กเล็กอาจหยิบยาหม่องมาเล่นหรือเผลอป้ายเข้าตาตัวเองและเด็กคนอื่น ควรเก็บในตู้ยาที่สูงและปิดสนิท ไม่เก็บไว้ในกระเป๋าเสื้อหรือกระเป๋ากางเกงที่จะฉีกหรือเปิดออกง่าย และไม่ควรแบ่งใส่ภาชนะอื่นที่ไม่มีฉลากระบุชัดเจน

ถ้าใส่คอนแทกต์เลนส์เป็นประจำ ควรล้างมือให้แห้งและสะอาดก่อนสัมผัสใบหน้าหรือดวงตาทุกครั้ง และหลีกเลี่ยงการทายาหม่องในบริเวณที่ใกล้กับดวงตา เพราะไอระเหยจากน้ำมันหอมระเหยก็เพียงพอที่จะทำให้แสบตาได้ โดยไม่ต้องให้ครีมสัมผัสตาตรงๆ

เลือกซื้อและเก็บยาหม่องอย่างปลอดภัยกับดวงตา

การเลือกซื้อควรพิจารณาจากผลิตภัณฑ์ที่บรรจุปิดสนิท ฝาปิดแน่น ใช้งานสะดวก และมีฉลากที่อ่านได้ชัดเจนระบุส่วนผสม วิธีใช้ ข้อควรระวัง และวันหมดอายุ ซื้อจากร้านค้าที่เชื่อถือได้เพื่อลดความเสี่ยงจากผลิตภัณฑ์ที่ไม่มีข้อมูลกำกับชัดเจน

การเก็บรักษาที่ดีช่วยลดอุบัติเหตุได้มาก ควรเก็บในที่แห้ง ห่างจากความร้อนและแสงแดดโดยตรง ในตำแหน่งที่วางแล้วมั่นคงไม่ล้มง่าย และพ้นจากมือเด็กกับสัตว์เลี้ยง หลีกเลี่ยงการเก็บไว้ในช่องแช่แข็งหรือที่อุณหภูมิสูงจัด เพราะเนื้อผลิตภัณฑ์อาจเปลี่ยนสภาพและแยกตัวจนใช้งานยากขึ้น

ก่อนใช้ทุกครั้งควรอ่านฉลากและทำความรู้จักส่วนผสมของตัวเอง หากเคยมีผิวแพ้ง่ายหรือระคายเคืองง่าย การทดสอบกับผิวหนังบริเวณเล็กๆ ก่อนใช้ครั้งแรกจะช่วยประเมินได้ว่าผลิตภัณฑ์นั้นเหมาะกับตัวเองหรือไม่ และหากต้องการใช้บริเวณใกล้ใบหน้าหรือขมับ ควรปรึกษาเภสัชกรก่อนเสมอ

สุดท้ายคือการมีสติขณะใช้ผลิตภัณฑ์ทุกครั้ง ไม่ใช้ระหว่างเดินหรือทำกิจกรรมที่ต้องใช้มือเร็วๆ ไม่ป้ายตอนมือเปื้อน และเมื่อใช้เสร็จให้ล้างมือทันทีเพียงเท่านี้ก็ลดโอกาสที่ยาหม่องจะเข้าตาได้อย่างมีนัยสำคัญ

คำถามที่พบบ่อย

ยาหม่องเข้าตา ล้างด้วยน้ำเปล่าอย่างเดียวพอไหม

พอ ถ้าล้างด้วยน้ำสะอาดที่ไหลผ่านดวงตาต่อเนื่องเพียงพอและล้างถูกวิธี คือไหลจากหัวตาไปหางตาเพื่อไม่ให้สารไหลกลับเข้าตาอีกข้าง หากมีน้ำเกลือล้างตาหรือน้ำยาล้างตาสำหรับใช้โดยเฉพาะจะช่วยลดการระคายเคืองได้นุ่มนวลกว่า แต่ถ้าไม่มีจริงๆ น้ำสะอาดก็ใช้ล้างได้ทันทีและปลอดภัยกว่าการรอ

ถ้าไม่มีน้ำสะอาดล้างตาในตอนนั้น ควรทำอย่างไร

ให้ใช้แหล่งน้ำที่สะอาดที่สุดเท่าที่หาได้ในขณะนั้น เช่น น้ำดื่มหรือน้ำประปาที่ไหลผ่านได้ เพราะการล้างด้วยน้ำที่ยอมรับได้ทันทีดีกว่าการปล่อยให้สารค้างอยู่บนเยื่อบุตานานๆ สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยงคือน้ำสกปรก แหล่งน้ำที่ไม่มีสารอื่นเจือปนโดยเฉพาะ หรือการใช้น้ำอุ่นจัดกับแอลกอฮอล์ หากไม่สามารถล้างได้จริง ให้รีบไปพบแพทย์เพื่อรับการล้างตาอย่างถูกวิธี

น้ำตาไหลมากหลังยาหม่องเข้าตา เป็นเรื่องปกติหรือไม่

เป็นปฏิกิริยาปกติของดวงตา เพราะเยื่อบุตาจะหลั่งน้ำตาออกมาเพื่อชะล้างสิ่งระคายเคืองออกจากผิวตา น้ำตาที่ไหลมากจึงเป็นกลไกป้องกันตัวเอง ไม่ใช่สัญญาณว่าอาการหนักขึ้น แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าไม่ต้องล้างเพิ่ม เพราะน้ำตาอาจชะล้างสารออกได้ไม่หมด ควรล้างด้วยน้ำสะอาดต่อร่วมด้วยและสังเกตว่าอาการค่อยๆ ลดลงหรือไม่

เมื่อไรจึงควรพบจักษุแพทย์หลังยาหม่องเข้าตา

ควรพบจักษุแพทย์เมื่อล้างตาแล้วอาการยังไม่ดีขึ้น ยังแสบรุนแรงต่อเนื่อง ตาแดงมากขึ้น ตามัวหรือมองเห็นไม่ชัด มีอาการปวดตึกร่วมกับปวดศีรษะ หรือรู้สึกเหมือนมีเม็ดทรายในตาตลอดเวลา ผู้ที่ใส่คอนแทกต์เลนส์เป็นประจำหรือเคยมีปัญหาสุขภาพตาควรพบแพทย์เร็วเป็นพิเศษ เพราะการตรวจประเมินตั้งแต่เนิ่นๆ ช่วยลดความเสี่ยงต่อการอักเสบซ้ำเติมได้